Pokazywanie postów oznaczonych etykietą biblioNETka. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą biblioNETka. Pokaż wszystkie posty

17 września

Czy wiesz, co robi Twoja babcia?

„Ageizm (ang. agism i ageism, od age – wiek, wym. ejdżyzm; także: wiekizm) – dyskryminacja ze względu na wiek. Najczęściej, choć nie zawsze, dotyczy problemów na rynku pracy (tak z jej znalezieniem, jak i utrzymaniem). Widoczny jest także w lekceważącym traktowaniu osób starszych oraz braku oferty rozrywkowej i rekreacyjnej. Dotyka ludzi starych, postrzeganych jako niepotrzebnych (…).  W Polsce ofiarami ageizmu najczęściej padają kobiety po 35. roku życia oraz mężczyźni po 45.[1]”

Instagram MCB

Niech Was nie zwiedzie jaskrawokolorowa okładka książki „Najlepsze chwile w życiu” – pod tą optymistyczną, kwiecistą przykrywką powieść Maeve Haran dotyka bardzo gorzkiego problemu społecznego, którym w perspektywie globalnego kultu młodości staje się… starość. Hasło z Wikipedii nieco przerażająco głosi, że w Polsce ofiarami ageizmu najczęściej są kobiety po 35 roku życia – w tym rozumieniu bohaterki „Najlepszych chwil w życiu” są prawie że muzealnymi eksponatami, które jednak bardzo dobitnie obrazują wykluczenie (bądź nawet – auto(!)wykluczenie) osób starszych z życia publicznego.
Laura, Sal, Ella i Claudia to cztery zaprzyjaźnione „kobietki” po sześćdziesiątce – całkiem sprawne, a przynajmniej za takie same się uważają. Od ponad czterdziestu lat co miesiąc spotykają się w swoim babskim gronie na plotkach przy szampanie („zlot czarownic” – jak określa to żartobliwie Don, mąż Claudii), aby podzielić się swoimi problemami, i wysłuchać porad przyjaciółek. Jednak w ich  uporządkowanych przez tyle lat losach nagle zaczyna się coś dziać: Sal traci pracę, mąż Laury po trzydziestu latach małżeństwa odchodzi do firmowej koleżanki z którą będzie miał dziecko, Claudia przenosi się z ukochanego Londynu na nudną wieś, Ella, naciskana przez wmawiające jej chorobę Alzheimera córki, rozważa sprzedaż domu… Do tego jeszcze problemy sprawiają rodzice-staruszkowie, i dzieci z wnukami. Czy sześćdziesiątka to naprawdę dobry czas na radykalne zmiany?

Bohaterki „Najlepszych chwil w życiu” poza swoimi prywatnymi sprawami muszą stawić czoła permanentnej presji środowiskowej na bycie „young, fit & active”, nieustannie udowadniając wszystkim, że są zadbane, sprawne, potrzebne, samowystarczalne. Na dłuższą metę staje się to męczące, gdyż przez cały czas muszą „trzymać fason”, nie pozwalając sobie na najmniejsze zapomnienie, które mogłoby zostać wykorzystane przeciwko nim. Czy tak jednak jest naprawdę? Czy to może pokolenie lat 60., które jeszcze niedawno zmieniało obyczaje świata, samo stawia sobie zbyt wysokie wymagania, przestając umieć spontanicznie cieszyć się codziennością?

Książka Maeve Haran pokazuje życie współczesnych kobiet w pewnym przełomowym momencie: bycia zbyt starą, aby przynależeć do tweetującej, internetowej „młodzieży 30+” z ich wszystkimi iPhone’ami, Macami i zawodowymi ambicjami, oraz bycia zbyt młodą, aby dołączyć do, jak mówi autorka, „pań sprzątających kościół”[2]. Dużym problemem bohaterek oprócz społecznego wyobcowania staje się również poczucie samotności: ich dzieci dawno wyprowadziły się z domów i założyły własne rodziny, mężowie albo zmarli, albo zajmują się swoimi sprawami. Bez tradycyjnych obowiązków pozostaje im do zagospodarowania mnóstwo wolnego czasu, lecz przeszkodą w podejmowaniu jakichkolwiek działań staje się strach przed odrzuceniem i (często wmawiane przez innych) poczucie starości na tle nowoczesnego świata. Haran mimo tej niewesołej perspektywy napisała książkę niebywale optymistyczną: uświadamia, że każdy czas jest dobry na nowe przedsięwzięcia, a wartość człowieka nie jest liczona jego sprawnością i wiekiem, ale tym, co sobą reprezentuje. Przede wszystkim autorka jednak pokazuje, że należy cieszyć się codziennością, bez względu na – wyimaginowane lub rzeczywiste – społeczne presje.

Mimo tej refleksyjnej recepcji „Najlepsze chwile w życiu” są bardzo ciepłą, momentami zabawną powieścią: uśmiech budzą perypetie goth-córki Laury, Wacław – polski emigrant uczący Ellę korzystania ze smartfona, rozrywkowa matka Claudii… Czytelnik instynktownie odczuwa sympatię dla czterech „zakręconych babć”, nieustannie kibicując im w kolejnych przedsięwzięciach, bez znaczenia, czy jest to pielenie ogródka sąsiadów czy nowa praca. W tym kontekście można przytoczyć krążącą w Internecie anegdotę z pewnej kwalifikacyjnej rozmowy:
„- Dzień dobry, proszę usiąść. Ile ma pani lat?
- Och, bliżej mi do 30 niż do 20 - mówi kokieteryjnie kandydatka.
- To znaczy ile?
- 50…”
Dokładnie tak można streścić słodko-gorzką fabułę książki Maeve Haran, która bardzo słusznie otwiera oczy na problem współczesnej kobiecej starości.

[1] Wikipedia, patrz hasło: ageizm.
[2] Maeve Haran: Najlepsze chwile w życiu. Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016, s. 306.

 Recenzja napisana dla portalu biblioNETka.pl, od którego otrzymałam książkę <3 
Można przeczytać ją TUTAJ.





Autor: Maeve Haran
Wydawnictwo: Marginesy, Warszawa 2016
Liczba stron: 560



Ocena recenzenta: 5/6


Co kryją stare groby

Dobry kryminał jest jak magiczna sztuczka, która powinna, jak kiedyś zapisał pewien znany prestidigitator, posiadać „obietnicę”, „zwrot” i „prestiż” – trzy wyznaczniki udanego przedstawienia[1]. Tym samym również literatura musi zapewnić odbiorcę o swojej niepowtarzalności, zaskoczyć go nieoczekiwanym wirażem zdarzeń, wreszcie – zadziwić precyzyjnie przygotowanym rozwikłaniem tajemnicy. „Dziewiąty grób”, druga z wydanych w Polsce powieści Stefana Ahnhema, spełnia wszystkie te kryteria: już pierwsze zdania zapowiadają trzymającą w napięciu fabułę, która następnie, strona po stronie, dokonuje karkołomnych rewolucji, wyprowadzając niczego się nie spodziewającego czytelnika na manowce domysłów. Autor jest tutaj sprawnie ukrywającym prawdę iluzjonistą literatury: zmyślnie podsuwa odbiorcy pozornie najbardziej racjonalne rozwiązania intrygi – i tak, prawie w każdym momencie czytający się na ten dość prosty zabieg nabiera. Wszystko to jednak na nic: finał okazuje się być całkowicie zaskakujący, i do końca ciężko jest uwierzyć, że rozwiązanie przez cały czas było na wyciągnięcie ręki. Tak działa pisarska magia Ahnhema, a zdaje się, że wielu jest w stanie jej ulec – w końcu niełatwo jest wybić się autorowi kryminałów ze Szwecji, która bardzo wysoko postawiła literacką poprzeczkę w tym gatunku.


W „Dziewiątym grobie” do akcji wraca Fabian Risk: znany z „Ofiary bez twarzy” śledczy sztokholmskiej policji ponownie musi zmierzyć się z grasującym w stolicy bezwzględnym mordercą, który swoje bestialsko potraktowane ofiary dobiera według pozornie nieokreślonego klucza. Pech sprawia, że jedną z nich okazuje się być szwedzki minister sprawiedliwości, co powoduje, że wszystkie służby w kraju postawione zostają w stan najwyższej gotowości – bez względu na to, że za chwilę są święta Bożego Narodzenia. W tej sytuacji Fabian kolejny raz zostaje zmuszony do karkołomnego balansowania pomiędzy pracą, a coraz bardziej osamotnioną i rozpadającą się rodziną. Familijne rozterki Riska powodują, że bohater ten budzi w czytelniku automatyczną sympatię; zresztą – sam autor mówi o nim, że „współczesny mężczyzna daje sobie prawo do emocji, nie musi być macho. Taki jest Fabian. Ma wyrzuty sumienia, że spędza za mało czasu z dziećmi, i problemy małżeńskie. Chciałem, żeby był normalną osobą, która w pracy mierzy się z niezwykłymi rzeczami [2].”
Przytoczone przez Ahnhema w wywiadzie „niezwykłe rzeczy” są w tym wypadku dramatycznie krwawe: kolejne ofiary brutalnie pozbawiane są rozmaitych narządów, lecz nic nie wskazuje, aby stali za tym łowcy organów. Morderca sprytnie zwodzi i czytelnika, i Riska: kieruje podejrzenia na niewłaściwe osoby, sprytnie manipuluje faktami, nierzadko o krok pozostaje przed tropiącym jego tożsamość śledczym. Rozwiązanie zagadki jednocześnie satysfakcjonuje i smuci, gdyż motyw zbrodni nie posiada jednoznacznie negatywnego podłoża; wręcz przeciwnie – pobudki mordercy w pewnym sensie zdają się mieć niemalże racjonalne podłoże… Nie da się ukryć, że mimo swojej krwawej otoczki książka Ahnhema zmusza do refleksji, zarówno nad kruchością życia, jak i nad potęgą miłości. Zresztą, profesor Peter von Matt pisał niegdyś w kontekście kryminału, że „literacka struktura intrygi wraz z widowiskiem jej rozwiązania jest ucieleśnioną filozofią moralną. Nie trzeba oczywiście czytać książek i opowieści w ten sposób. Można po prostu oddać się napięciu i towarzyszącemu mu przyjemnemu dreszczykowi. Ponieważ jednak do natury człowieka należy ta osobliwość, że nie może on sobie sam przeszkodzić w myśleniu, nawet niefrasobliwe przeżywanie spektaklu intrygi wcześniej czy później doprowadzi go do owej płodnej czynności, która przyniosła mu niegdyś przydomek „sapiens” [3]”. Tak właśnie dzieje się w przypadku pozornie rozrywkowego „Dziewiątego grobu”, pozostawiającego w odbiorcy na długo pewien myślowy niepokój.

Poza oczywistym wątkiem kryminalnym proza Ahnhema posiada również ciekawie zarysowane tło obyczajowe: czytelnik może zaznajomić się pokrótce z konwenansami w stosunkach szwedzko-duńskich, poznaje znany na całym świecie pedagogiczny system ochrony najmłodszych, dowiaduje się, do czego zdolne są kobiety w ciąży, i jakie są ulubione przeboje sztokholmskich policjantów. Całość dopełniają znakomicie rozpisane, żywe dialogi (widać w nich literacko sprawną rękę serialowego scenarzysty [4]), a sama narracja co chwila zaskakuje, nie pozwalając odłożyć książki nawet na chwilę. „Dziewiąty grób” to fantastyczna, długa powieść na jesienny wieczór – o tyle przyjemniejsza, że poza przystępną, lekką formą szwedzkiego kryminału, posiada jeszcze refleksyjny smaczek.

[1]Christopher Priest: Prestiż. Wydawnictwo Znak, Kraków 2007.

[2] Natalia Szostak: Stefan Ahnhem: W Szwecji wychodzi 365 kryminałów rocznie. Moje muszą być najlepsze! [ROZMOWA]. Wyborcza.pl, 06. 10. 2016.

[3] Peter von Matt: Intryga. Teoria i praktyka podstępu w literaturze. Prószyński i S-ka, Warszawa 2009, s. 409.
[4] Stefan Ahnhem jest scenarzystą serialu Wallander, zrealizowanego na podstawie bestsellerowych powieści Henninga Mankella.

Recenzja napisana dla portalu biblioNETka.pl od którego otrzymałam książkę. 
Można przeczytać ją TUTAJ.



Autor: Stefan Ahnhem
Tłumacz: Ewa Wojciechowska
Wydawnictwo: Marginesy, Warszawa 2016
Liczba stron: 528


Ocena recenzenta: 5/6

10 października

Co gra w duszy Miquela Gensany

„(…) gdy słucham mojego Albana Berga, nie ma na świecie osoby zdolnej powstrzymać mój smutek. Mało kto potrafi zrozumieć jego przyczynę. Najbardziej dręczy mnie to, że nie jestem ani muzykiem, ani malarzem, ani poetą, tylko zwykłym pieprzonym dyletantem, owszem, bardzo wrażliwym, ale niezdolnym do tworzenia [1].”

Nie potrafię słuchać muzyki klasycznej. Jedynie z wrodzonej ciekawości i konsekwencji w tropieniu kontekstów sięgnęłam po skrzypcowy koncert Albana Berga[2], na którym według wstępu Anny Sawickiej, tłumaczki „Cienia eunucha” opiera się konstrukcyjna struktura nowowydanej przez Marginesy książki Jaume Cabrégo. I… nic. W opiewanym, ponoć znakomitym utworze słyszę jedynie monotonny, kakofoniczny chaos, przysparzający bólu głowy i powodujący rozdrażnienie. Nie jestem w stanie z natłoku dźwięków wyodrębnić, a co więcej – utożsamić z jednocześnie czytaną treścią postulowanych przez Sawicką i autora części andante, allegretto, allegro czy adagio; nie zauważam ani kody, ani requiem, domyślnie jedynie zakładając, że zapewne wybrzmiewa ono w momencie, kiedy w powieści ktoś umiera. Być może jeżeli tę książkę czytaliby Bogusław Kaczyński czy Janusz Ekiert w ich percepcji jawiłaby się jako kompozycyjne opus magnum, jednakże przeciętny, niezbyt wprawiony muzycznie czytelnik odnajdzie w niej przede wszystkim znakomitą powieść obyczajową, nieco filozoficznie rozprawiającą o nieuchronności przemijania i konsekwencjach ludzkich poczynań. W kwestii aranżacji pozostaje zatem zaufać Cabrému i jego tłumaczce: skoro obydwoje twierdzą, że powieść ma muzyczną konstrukcję, zapewne oczywiście tak jest. Smutno mi tylko, że będąc niczym bohater „Cienia eunucha” „zwykłym, pieprzonym dyletantem” nie jestem w stanie jej usłyszeć.


„Nie spodziewam się, że mnie usprawiedliwisz ani że zrozumiesz wszystko, co się działo w moim życiu. Proszę cię tylko, żebyś mnie wysłuchał, a kiedy skończysz czytać, postaraj się mnie nie znienawidzić. Pomyśl, że ja tego nigdy nikomu nie mogłem opowiedzieć [3].”

Życie książkowego Miquela Gensany i jego wielopokoleniowej rodziny można opowiedzieć w jeden wieczór. Pretekstem do tego staje się kolacja z Julią, redakcyjną koleżanką bohatera, w niefortunnie wybranym gastronomicznym lokalu, który okazuje się być dawnym, utraconym domem familii Gensana. Pobyt w nim budzi w Miquelu wspomnienia i najgłębiej skrywane demony wyrzutów sumienia; kolacja, która miała na celu zebranie informacji do artykułu prasowego o Josepie Marii Bolósie, tragicznie zmarłym parlamentarzyście i przyjacielu Gensany z lat młodości, przekształca się w konfesyjny koszmar i retrospekcję całej biografii mężczyzny. Miquel mimo doskonałego pierwszego wrażenia jest nieidealny: nieustannie goniony realizacją swoich pragnień i pomysłów zaniedbuje rodzinę, permanentnie przekładając ponad bliskich swoje nierzadko wyimaginowane potrzeby, niespełnione miłości i ideologiczne mrzonki. Gdy on żyje intensywnym życiem lewicującego antyfrankistowskiego rewolucjonisty, Gensanowie tracą kolejno fabrykę włókienniczą [4], posiadłość, wreszcie – stopniowo sami wymierają lub rozpierzchają się po świecie, pozostawiając „Wyklętego bez Ziemi” jedynym spadkobiercą rodowej linii. Ignorancja i brak zainteresowania Miquela rodzinnymi sprawami doprowadza do sytuacji, w której jedyną osobą znającą historię Gensanów jest na wpół obłąkany, umierający wuj Maurycy, z którego zagmatwanych wspomnień bohater próbuje zrekonstruować swoją genealogię. Co jednak jest prawdą, a co wymysłem chorego umysłu? Gdzie wuj przytacza rzeczywiste wydarzenia, a gdzie najzwyczajniej, zresztą ku swojej nieskrywanej radości, perfidnie zwodzi Miquela? Nauczką dla bohatera jest niepewność i świadomość zaniedbania własnej historii wraz z przeświadczeniem, że rodzina jest jak truskawkowe drzewo zasadzone w ogrodzie Gensanów – trzeba pielęgnować ją od korzeni, inaczej uschnie i nigdy nie wyda owoców.

„Według mnie są trzy sposoby na nieśmiertelność, których się dorobiliśmy: dzieci, sposób najczęściej stosowany, religia, sposób najbardziej prestiżowy, i sztuka, sposób najbardziej ze wszystkich wysublimowany. Ale co zostaje komuś takiemu jak ja, bezpłodnemu agnostykowi? [5]”

Miquel Gensana i Giró, łutem szczęścia unieśmiertelniony w powieści Jaume Cabrégo, jest znakomicie rozrysowanym bohaterem: irytuje, popełnia niewybaczalne błędy, ale też budzi sympatię czytelnika swoim nie zawsze celowym roztargnieniem i determinacją w osiąganiu celów. Świetna pierwszoosobowa narracja pozwala poznać najskrytsze przemyślenia Miquela, a opowieści równie nieśmiertelnego Maurycego ilustrują tło i rozjaśniają przeszłość rodziny, uzupełniając ją o precyzyjnie nakreślone drzewo genealogiczne.

Cabré w „Cieniu eunucha” nie popada w pisarską egzaltację znaną z „Jaśnie Pana” czy „Głosów Pamano”: książka nosi znamiona typowej powieści obyczajowej, a językowo autor stara się unikać znanego z innych swoich utworów niskointerpunkcyjnego półstrumienia świadomości*, wyodrębniając w sposób niemal klasyczny części narracyjno-opisowe, dialogi i wspomnienia bohaterów – być może dzięki wspominanej muzycznej konstrukcji. Znakomita twórczość Katalończyka oddana w ręce polskich czytelników już po raz czwarty, ponownie nie zawodzi: Cabrégo z pełnym przekonaniem ustawiam na półce pomiędzy powieściami Eco i Marqueza, i nie ukrywam – mało dyskretnie spodziewam się niedługo dla tego pisarza literackiej nagrody Nobla.


*BiblioNETkowa korekta niestety usunęła to określenie (moim zdaniem trafnie opisujące twórczość Cabrégo), z powyższej recenzji opublikowanej na portalu.


[1] Jaume Cabré: Cień eunucha. Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016, s. 38.
[3] Jaume Cabré: Cień eunucha. Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016, s. 366.
[4] Krąży plotka, iż Cabré pisząc Cień eunucha inspirował się filmem Andrzeja Wajdy Ziemia obiecana, będącym ekranizacją powieści Władysława Reymonta. Na ile fabryki włókna w Feixes przypominają te łódzkie – nie wiem, ale robotnicy i ich problemy wszędzie są te same, czy w Polsce, czy w Hiszpanii.
[5] Jaume Cabré: Cień eunucha. Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016, s. 38.




Książkę otrzymałam od redakcji portalu BiblioNETka.pl, i to dla niego powstała powyższa recenzja, którą można przeczytać TUTAJ.



Autor: Jaume Cabré
Tytuł: Cień eunucha
Tłumacz: Anna Sawicka
Wydawnictwo: Marginesy, Warszawa 2016
Liczba stron: 494


Ocena recenzenta: 6/6

28 września

Dramat w dwóch aktach, czyli do czego mogą prowadzić niedomówienia

Obsada:

On: Lancelot – Lotto – Satterwhite. Aktor za młodu brylujący na scenach grywających najsłynniejsze sztuki Szekspira, łamacz serc nastoletnich fanek teatru, ekscentryczny artysta żywiący się podziwem innych i swoją domniemaną wielkością, uwielbiany, rozchwytywany dramatopisarz, wyklęty spadkobierca olbrzymiej fortuny. Od dwudziestego drugiego roku życia mąż tej samej żony, Mathilde.

Ona: Mathilde – Aurelie – Satterwhite, z domu Yoder. Chłodna, tajemnicza studentka, niezbyt lubiana przez zazdrosne koleżanki. Podziwiana żona swojego męża, obiekt rozmaitych plotek i domniemań. Być może kochająca. Być może – wyrachowana.

Pozostałe osoby dramatu/chór: Chollie, Danica, Ariel, Rachel, Samuel, wszyscy przyjaciele przewijający się przez niezwykle gościnny dom Satterwhite’ów, krytycy, wydawcy, aktorzy, twórcy.


Rodzina.



Tam, gdzie powieść psychologiczna łączy się małżeńskim węzłem z dramatami Szekspira, rodzi się „Fatum i Furia” Lauren Groff – najlepsza powieść amerykańska 2015 roku według Baracka Obamy. Trudno nie zgodzić się z amerykańskim prezydentem, znanym ze swojego wysmakowanego gustu czytelniczego: Groff w swojej książce brawurowo integruje problematykę zawartą w XVI-wiecznej literaturze ze współczesnymi, przejmująco nowoczesnymi realiami. Więcej nawet - w powieści wyraźnie ujawniają się metaforyczne nawiązania do konkretnych dzieł brytyjskiego dramatopisarza*, a dzięki temu intertekstualnemu zabiegowi współczesny czytelnik może łatwo się przekonać o tym, że rzekomo odległe (w końcu pochodzące sprzed pięciu wieków!) problemy uwiecznione przez Szekspira są nadal aktualne.

Autorka wypełnia przestrzeń w tle skąpymi didaskaliami; zasada trzech jedności: czasu, miejsca i akcji, w której współfunkcjonują małżonkowie, przeplata się tu ze skrupulatnie ukrywanymi przed drugą połówką retrospekcjami. Całość fabuły, niczym teatralna sztuka opiera się przede wszystkim na zagmatwanych relacjach pomiędzy bohaterami. Ich zachowania niemal dokładnie odzwierciedlają Szekspirowskie charaktery z wybranych dramatów: postacie Groff przejawiają skomasowane cechy większości kreacji angielskiego pisarza. W „Fatum i Furii” jednocześnie spotkać można hamletyzującego artystę, żądną krwi małżonkę Makbeta, matkę, która niczym król Lear niezbyt sprawiedliwie dzieli majątek, syna – bękarta…  U Szekspira rozjuszony Otello najpierw w szale zazdrości dusi żonę, po czym sam popełnia samobójstwo: w powieści Groff przywołany dramat stanowi przede wszystkim przewrotną przenośnię życia Lotta i Mathilde: jej – Desdemony, metaforycznie „zduszonej” i stłamszonej w dzieciństwie oraz późniejszym życiu z wymagającym małżonkiem, i jego – Maura, którego zabijają nieustannie potrzebujące podsycania wewnętrzne ambicje. Za sprawą podszeptów i intryg wyrachowanego znajomego mąż zaczyna podejrzewać wierną mu żonę o zdradę; Chollie – niczym podstępny Jago z „Otella” perfekcyjnie burzy wieloletni małżeński spokój, zasiewając tym samym w czytelniku tożsame z Lottem poczucie niepewności i bycia oszukanym. W innym miejscu powieści dochodzą do intertekstualnego głosu Szekspirowscy „Dwaj panowie z Werony”: Groff za pomocą swoich bohaterów i ich stałej grupy przyjaciół obrazuje  zależności pomiędzy miłością a przyjaźnią, i próbuje diagnozować wyższość jednej relacji nad drugą: warto przytoczyć tutaj postawy notorycznie zakładających się przyjaciół Lotta i Mathilde o to, ile jeszcze wyżej wymienieni wytrzymają w związku małżeńskim. Zadziwiająco Mathilde okazuje się być tutaj Petruchiem z „Poskromienia złośnicy” – wydaje się, że jest gotowa dla poprawienia swojego statusu materialnego wyjść za każdego mężczyznę, który jest w stanie jej zapewnić godziwy byt. Ale czy tak jest na pewno?


*******

Żadna z postaw bohaterów „Fatum i Furii” nie jest jednoznaczna: każdy z problemów przedstawionych na kartach powieści ma swoje drugie dno, które odkryć pozwala jedynie zweryfikowanie go poprzez obustronny ogląd. Stąd też podział książki na dwie części – życie widziane oczyma Lotta, i to samo, lecz z perspektywy Mathilde – ten prosty zabieg literacki paradoksalnie dekonstruuje całą instytucję małżeństwa, pokazując wszystkie jego zagmatwane niuanse poprzez pryzmat tajemnicy i niedomówienia. Czytelnik niczym doświadczony psychoanalityk ma okazję zdiagnozować problem, wysłuchać obydwu stron, wreszcie – podjąć jakiś osąd, i znaleźć rozwiązanie. Nie da się tego jednak zrobić bez emocji – książka Groff  wzburza, drażni, a bohaterami niejednokrotnie ma się ochotę przysłowiowo „potrząsnąć” aby pokazać im to, co niezauważone lub zignorowane.

Mimo wszystkich postszekspirowskich perypetii Lotto i Mathilde – niczym Beatrice i Benedict** – nie bacząc na nieubłagany upływ lat nieustannie się przyciągają. Finalnie „Fatum i Furia” to ubrana w szekspirowską poetykę przejmująca historia samotności dwojga ludzi, którzy mimo całego blichtru i otoczki sławy skazani są tylko na siebie – a tylko to ich trzyma przy życiu. Warto po tę książkę w tym roku sięgnąć: rzeczywiście jest ona novum literackim ze względu na intertekstualny i psychologiczny wymiar, ale jest też po prostu znakomitą powieścią, która zaspokoi najbardziej wyrafinowane czytelnicze  gusta. Barack Obama poleca. Ja również.

*Dla jaśniejszego odczytu powieści „Fatum i Furia” warto wcześniej chociaż pobieżnie poznać twórczość Williama Szekspira, chociażby tę zebraną w pięciotomowej edycji Państwowego Instytutu Wydawniczego (William Szekspir: „Dzieła dramatyczne”, t. 1 – 5. Oprac. S. Helsztyński, R. Jabłkowska, A. Staniewska, Warszawa 1980)

**Bohaterowie dramatu Szekspira „Wiele hałasu o nic”; por. pow. opracowanie.



Książkę otrzymałam do recenzji od redakcji portalu BiblioNETka, i to dla niego powstał powyższy tekst - dostępny tutaj.





Autor: Lauren Groff  
Tytuł: Fatum i Furia
Tłumacz: Mateusz Borowski
Wydawnictwo: Znak, Kraków 2016
Liczba stron: 428

27 września

Czy na pewno wiesz, kim jesteś?

Indie, rok 1907. Dwunastoletnia Lilian Langdon od urodzenia mieszka wraz z rodzicami w brytyjskiej, skolonizowanej części kraju. Wiodą tam całkiem dostatnie życie: Henry, ojciec dziewczynki jest poważanym obywatelem, wiele poświęcającym dla pokojowej integracji Anglików i Hindusów. Rodzinę Langdonów dokładniej poznajemy w mgnieniu jednego z ostatnich indyjskich wspomnień Lilian: wystawnego przyjęcia urządzonego przez matkę dziewczynki dla ojca z okazji jego pięćdziesiątych urodzin. Jubileuszowym prezentem miał zostać misternie haftowany obrus, nad którym kobieta spędziła wiele pracowitych miesięcy. Niespodzianka się udała: przybyli zaproszeni przyjaciele, wzniesiono toasty, skonsumowano tort. W końcu – przyszedł czas na wyczekiwany podarunek… na którego widok zniesmaczeni goście w pośpiechu opuścili dom Langdonów, a sam Henry zamknąwszy się w gabinecie popełnił samobójstwo, którego przypadkowym świadkiem stała się jego córka. Osieroconą i przytłoczoną tragedią dziewczynkę przygarnia ciotka Wilhelmina: mieszkająca w Wielkiej Brytanii podstarzała siostra matki Henry’ego. Lila, wychowana od dziecka w Indiach i tym samym żyjąca według tamtejszych kanonów kulturowych, ma problemy z adaptacją na Starym Kontynencie – osamotniona tęskni za swoim domem, przyjaciółmi i codziennymi hinduskimi zwyczajami. W Anglii odnajduje jednak intrygujące dzienniki ojca i listy pisane przez babkę do bliskich: z tych okruchów mozolnie odtwarza życie swojej rodziny, naznaczone przede wszystkim krwią, tęsknotą i poszukiwaniem tytułowego, własnego miejsca na ziemi. W międzyczasie Lilian musi również rozwiązać swoje problemy, dorosnąć, i zdecydować, czy w głębi serca czuje się Brytyjką, czy Hinduską – a stawka jest wysoka, bo nagrodą jest przepiękna, wzruszająca miłosna historia z I wojną światową w tle.



Postać Lili intertekstualnie przywodzi na myśl Sarę Crewe, bohaterkę „Małej księżniczki” Frances Hodgson Burnett*. Podobnie jak w tej klasycznej powieści, w „Miejscu na ziemi” dorastająca, związana z Indiami dziewczynka – później kobieta – musi odnaleźć swoją tożsamość i prawdę o najbliższych: z tą jednak różnicą, że prawda według Sinha w przeciwieństwie do dobrze kończącej się książki Burnett okazuje się być przede wszystkim bolesna i krwawa. Autorka (od wielu lat mieszkająca w Anglii rodowita Hinduska) w swojej debiutanckiej powieści nie stroni od dość drastycznych w opisach nawiązań do najciemniejszych kart historii, na których mozolnie budowano kolonizatorskie porozumienie pomiędzy Indiami a Wielka Brytanią. Jednym z autentycznych wydarzeń stanowiących główną oś książkowej fabuły jest rzeź w Kanpurze z 1857 roku, gdzie podczas powstania Sipajów buntownicy wymordowali cały stacjonujący pod miastem garnizon angielski – wraz z kobietami i dziećmi, które niefortunnie towarzyszyły mężczyznom podczas ich egzotycznej wojskowej wyprawy. Sinha stara się w powieściowych dziennikach Henry’ego i wspomnieniach jego ojca odtwarzać kolejne polityczne kroki do późniejszego odzyskania pokojowego porozumienia w tym rejonie – nie jest to jednak łatwe: mamy tu do czynienia z odwróconą perspektywą obrońcy i okupanta, którym okazują się być – mimo najlepszych pobudek – Brytyjczycy. Bohaterowie książki stojący po obydwu stronach konfliktu nie dają czytelnikowi tym samym możliwości jednoznacznego określenia dobra i zła: każda nacja posiada swoje konkretne, niepodważalne argumenty, a wypracowany w następnych latach wielokulturowy kompromis świadczy jedynie o dobrej woli obydwu narodów. „Miejsce na ziemi” porusza w tym kontekście bardzo aktualny problem inności i wyobcowania, połączonego z  niechęcią do emigrantów i poczuciem braku przynależności do danego społeczeństwa: „obcymi” są tutaj zarówno przebywający na terenie Indii Brytyjczycy, jak i powracająca do ojczyzny przodków Lilian. Autorka zabierając swoją powieścią ważny głos w światowej dyskusji o konsekwencjach postkolonializmu wyraźnie zaznacza, że za asymilację w danej społeczności odpowiadają obydwie strony, a różnice kulturowe przy odrobinie wysiłku nie muszą stanowić integracyjnej bariery.


Książka Umi Sinhy to finalnie także fascynująca historia o kobietach: o ich sile przetrwania, macierzyństwie, miłości, oddaniu i poświęceniu, wreszcie – o szaleństwie, psychozie i perfekcyjnie tuszowanych sekretach: to kobiety bowiem są w tej opowieści mistrzyniami w ukrywaniu tajemnic. Poetycko i melancholijnie opisana saga rodziny Langdonów obejmująca trzy pokolenia żyjące w Anglii i Indiach na przestrzeni ponad stu lat, zagadek skrywa wiele – nie tylko na haftowanym obrusie. Warto je poznać – „Miejsce na ziemi” do ostatniej strony podsyca ciekawość czytelnika, sprawiając, że ciężko jest się od tej wartościowej książki oderwać.


*Tu: chociażby piękne wydanie z serii „Mistrzowie Ilustracji” Wydawnictwa Dwie Siostry; Frances Hodgson Burnett: Mała księżniczka. Dwie Siostry, Warszawa 2015, 292 s.




Książkę otrzymałam od redakcji portalu BiblioNETka, 



Autor: Umi Sinha
Tłumacz: Robert Waliś
Wydawnictwo: Marginesy, Warszawa 2016

Liczba stron: 384

10 czerwca

Bezdrożami Ameryki


Podróż nad tytułowe Morze Żółte w towarzystwie Nica Pizzolatty powolnie i nieco sennie prowadzi czytelnika przez jedenaście – podobnie jak opowiadań w zbiorze – punktów na mapie Ameryki. W każdym z literacko odwiedzonych miasteczek, w których nowoczesność ściera się z miejscowym folklorem, a duszna atmosfera wdziera się wraz z żółtym, kalifornijskim piachem pod powieki czytającego, zaaranżowane zostaje niemalże terapeutyczne spotkanie z osobami dźwigającymi na barkach różnie pojęty ciężar utraty. Każdy z bohaterów Pizzolatty dotknięty został jakąś osobistą tragedią: Erika ma bogatych, lecz nieobecnych rodziców, Ethan z kolei posiada ojca – staruszka z demencją, niepamiętającego, że kiedyś miał syna; Amy jest w ciąży z mężczyzną, który zawsze kochał jej siostrę, Sam zostaje obarczony domniemanym ojcostwem nieżyjącego, nigdy nie widzianego dziecka, a utalentowany witrażysta Thomas rezygnuje z sympatii młodziutkiej Indianki, aby stać się ulotną namiastką kochanka bogatej Jankeski… Uważny czytelnik z łatwością zauważy, że w opowiadaniach Pizzolatty pod przykrywką stereotypowego amerykańskiego „I’m fine” kryje się głębia, w której żyją najgorsze ludzkie koszmary: utrata najbliższych, odrzucenie, brak miłości, bezradność…

Spotykane na kartach książki „W drodze nad Morze Żółte” postacie łączy wspólna cecha: heroizm w obliczu faktu dokonanego. Wszyscy bohaterowie w zderzeniu z brutalną rzeczywistością, która nierzadko odbiera im wszystko najcenniejsze, okazują specyficzną niezłomność: walczą, choć wiedzą, że ich działanie skazane jest odgórnie na porażkę; bezustannie próbują zmieniać świat i swoje życie mimo ciągłych pasm niepowodzeń, karmią się nadzieją, która pozwala im choć na chwilę stłumić tęsknotę i poczucie żalu, osamotnienia, wyobcowania. Ich historie pozostawiają w odbiorcy uczucie głębokiego smutku: finalnie nie jest wiadomo, czy bohaterom się w jakikolwiek sposób powiodło, a konstrukcja narracji powoduje, że instynktownie wspiera się ich działania i „kibicuje” pozytywnemu rozwiązaniu problemów. Nic nie jest jednak jasne…

Opowiadania Pizzolatty pozostawiają zatem w czytelniku głód historii, niedosyt zakończenia, pragnienie posiadania wiedzy o tym, co było dalej, zbliżając tym samym – nieświadomego zresztą – odbiorcę do stanu, w którym znajdują się bohaterowie. Tak ciekawego zabiegu literackiego ciężko jest doszukiwać się w nowszej i starszej literaturze: Pizzolatto dokonuje w swoich niewielkich formach pisarskich pewnego przełomu w twórczości psychologicznej, umieszczając czytelnika i jego emocje na identycznej płaszczyźnie z literackim bohaterem. Nie można stwierdzić jednoznacznie, że ten czterdziestokilkuletni autor zapisze się w związku z powyższym jako nowator w kanonie literatury światowej, ale z pewnością pozostanie zauważony.

Warsztat pisarski Nica Pizzolatty jest specyficzny: w jego twórczości widać zarówno w sposobie przedstawiania fabuły, jak też w konstrukcji zdaniowo – językowej rękę scenarzysty, którym faktycznie Pizzolatto jest, pracując chociażby nad znanym również w Polsce serialem „Detektyw*. Każde opowiadanie zaczyna się niczym filmowy scenariusz: od nakreślenia tła, światła, nastroju; wszystkie opisy prowadzone są urywanymi, skąpymi zdaniami, przypominającymi didaskalia nakreślone ręką wszystkowiedzącego reżysera – narratora. Ta skromność językowa wprowadza w tekst pewnego rodzaju ospałość, pozwalającą – między jednym a drugim zdaniem (kadrem?) – na spokojną analizę sytuacji bohaterów, uruchomienie kolorystycznej wyobraźni, wreszcie – na całościowy, jaskrawy niczym w rozdzielczości 3D, ogląd sytuacji. Gatunkowo opowiadania Pizzolatty plasują się między moralnym nihilizmem spaghetti westernów, a kinem drogi, w którym nie tyle podróżuje bohater, a szaleńczo po bezdrożach pędzą jego emocje. Warto udać się w tę wyprawę „last-minute” nad Żółte Morze – pamiątki z czytelniczej wycieczki z pewnością pozostaną na długo w pamięci. Wcale nie w formie fotografii.

*org. „True Detective”

Książkę otrzymałam od portalu biblioNETka.pl, i tam też można przeczytać powyższą recenzję.




Autor: Nic Pizzolatto
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016
Liczba stron: 284


Ocena recenzenta: 4/6

30 maja

Wszystkie diabły Tasmanii



Aborcja. Alkoholizm. Agresja. Bieda. Imigracja. Inność. Nienawiść. Porzucenie. Przemoc domowa. Rozczarowanie. Samotność. Stygmatyzowanie. Śmierć. Współczucie. Wyobcowanie. Wojenna trauma. Żal.

***

Nie, „Klaśnięcie jednej dłoni” Richarda Flanagana nie jest książką o patologiach. Ta znakomita literacko powieść przywołuje wespół z poruszonymi niemalże wszystkimi społecznymi problemami wielorakie ambiwalencje: począwszy od osadzenia fabuły powieści w oksymoronicznym, alpejsko-tropikalnym klimacie Tasmanii, po dualne zachowania i uczucia bohaterów, oscylujące pomiędzy miłością a nienawiścią. Obok wyżej wymienionych – pejoratywnych i pozornie dominujących – negatywnych emocji i pojęć, w prozie Flanagana mimo wszystko z łatwością odnaleźć można nieuchwytne najważniejsze wartości. Nic jednak nie jest jednoznaczne…

***

Bliskość. Miłość. Nadzieja. Oddanie. Poświęcenie. Przyjaźń. Współczucie. Wybaczenie. Zrozumienie.

***

Życie Bojana Buloha rozdarte jest pomiędzy emigracyjną pracę przy budowie tamy, a córkę jedynaczkę, z którą przed wielu laty pozostawiła go ukochana Maria. Mimo iż dziewczynka jest dla mężczyzny całym światem, w jego codzienność nieubłaganie wkradają się demony przeszłości: młodość w ogarniętej wojną Słowenii, strata małżonki, imigranckie wyobcowanie, bieda… Przetrwać pomaga mu sztuka (Bojan jest znakomitym projektantem mebli i rzeźbiarzem) oraz… alkohol. O ile jednak bohater posiada pewność, że jest to pewien sposób na pełną bólu egzystencję, całkowicie nie radzi sobie z tym jego dorastająca córka: pierwotnie zdumiona faktem, iż jej ukochany tatuś zamienia się powoli w potwora, z czasem zaczyna przyjmować pokorną i bierną postawę pogodzenia się z polibacyjną agresją. Ich codzienność przybiera formę typową dla dotkniętej przemocą rodziny dysfunkcyjnej: sinusoidalnie waha się pomiędzy pełnymi udawania że „nic się nie stało” chwilami spokoju i (pozornego) rodzinnego ciepła, po coraz częstsze napady pijackiej furii i bicia (za wyimaginowane dotychczasowe krzywdy Bojana). W końcu jednak dziewczyna nie wytrzymuje: w momencie osiągnięcia dorosłości odchodzi z domu z buntowniczym przekonaniem, iż nigdy więcej do niego nie powróci.

Dwanaście lat później przerażona perspektywą własnego macierzyństwa Sonja udaje się w rodzinne strony, aby odszukać prawdę o swojej zaginionej matce. Pełna niepokoju, iż może posiadać podobny gen predyspozycji do porzucenia własnego dziecka całkiem poważnie rozważa aborcję, jednakże na jej drodze stają przyjaciele z lat młodości, którzy zawsze byli życzliwi Marii, Bojanowi i ich maleńkiej córeczce. Krótki pobyt w miasteczku całkowicie zmienia jej perspektywę widzenia, a na horyzoncie pojawia się nie widziany od wielu lat ojciec…

Flanagan porusza w swojej powieści nieśmiertelny problem wybaczenia i rozliczenia się z przeszłością, tutaj dramatycznie zdublowany. Bojan musi uporać się i ze sobą, i z wydarzeniami sprzed lat, które nieustannie stanowią jego źródło utrapienia, Sonja zaś nie dość, że musi pogodzić się z przeszłością swoją i ojca, to do zaakceptowania ma jeszcze swoją niepewną teraźniejszość. Te rozterki bohaterów sprawiają, że nie można ich postaw ani jednoznacznie zaakceptować, ani też potępić: paradoksalnie - nadużywający przemocy Bojan budzi pewną sympatię, podobnie jak planująca aborcję Sonja, której życiorys w dużym stopniu usprawiedliwia podejmowane rozważania.

Niezwykłą psychologiczną głębię prozy Flanagana dopełnia wysokoliteracki, miejscami niemal liryczny język, porównywany stylistycznie do Thomasa Keneally’ego, Coleen McCullough czy – współcześniej – Eleanor Catton. Być może to specyfika australijskiego kontynentu i jego okolic odpowiada za tak niezwykłe spojrzenie na świat, współegzystujące ze znakomitym warsztatem pisarskim autorów? Niezależnie od tego obcowanie z pierwszą książką Flanagana jest wyjątkowym przeżyciem, gwarantującym – podobnie jak w przypadku bohaterów – ambiwalentne emocje: od wściekłości po uwielbienie. Muszę jednak przyznać, że ja najczęściej się wzruszałam.

Książkę otrzymałam od portalu BiblioNETka.pl, i dla niego została napisana niniejsza recenzja.




Autor: Richard Flanagan
Tłumacz: Robert Sudół
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2016
Liczba stron: 368


Ocena recenzenta: 5,5/6

29 maja

Każdy ma jakiegoś Śpika…


…każdy jakieś hobby ma – chciałoby się po lekturze najnowszej książki Zośki Papużanki sparafrazować popularną w latach 90. piosenkę. I nieważne, że czasami tym hobby okazuje się być fascynacja tramwajami i rozkładem ich jazdy: dzieciństwo dzisiejszych trzydziestokilkulatków upływało pod znakiem nieustannego zadziwienia codziennością. Urodzeni około roku 1980 bez trudu odnajdą w tej nieco nostalgicznej prozie echo swoich przeżyć z okresu szkoły podstawowej lub średniej (na czele z przymusowymi bohaterami literackimi, z którymi wcale nie chcieli się utożsamiać), czy z pełnego kumpli boiska: z piłką na murawie, a nie na smartfonowym ekranie. Kto z czytelników malował wąsy Rejowi?

***

Na tle szarej, PRL-owskiej rzeczywistości Śpik wyróżnia się nader intensywnie: duży, niezgrabny, nieco spowolniony łobuziak, z którym nie mogą poradzić sobie dorośli. Dzisiaj zapewne zostałby zdiagnozowany jako dziecko z dysfunkcjami: ot, zapewne nieco autyzmu, dysgrafia, ale również wskazująca na zespół Aspergera hiperkalkulia i niemalże naukowe zainteresowanie jednym, specyficznym tematem. Na przełomie lat 70., 80. i 90. nikt jednak nie zawracał sobie tym głowy: problem trywializowała zarówno szkoła, jak i najbliższe otoczenie – dzieciak był głupawy, i tyle… Co z tego, że pod powłoką niezbyt lotnego wyrostka kryje się pewnego rodzaju wrażliwość. Sprawia kłopoty, więc należy go jakoś ujarzmić – na podwórku, w szkole, jak i późniejszym, pozaszkolnym życiu.

Jednakże powieściowy „ON” to nie tylko Śpik. To hybrydalny twór, składający się z dziecka i matki, nierozerwalnie związanej z mało udanym synem niewidzialną pępowiną: bez niej zginąłby, nie wiedząc jak oddychać. To ona, wiele lat po porodzie, bezustannie tłoczy w niego życiodajne siły, starając się obłaskawiać wrogą codzienność: nauczycieli, sąsiadów, kolegów. Postać matki Śpika to fascynująca kreacja kobiety ambiwalentnie zmagającej się zarówno z poczuciem winy, że właśnie przez nią jej dziecko nie jest tak idealne, jak sobie wymarzyła, jak też z heroiczną miłością, nakazującą dla dobra syna porzucić swoje pragnienia. Związek ten zdaje się być pewnego rodzaju wynaturzeniem; archetypiczna, opisywana przez Junga symbioza dziecka i jego rodzicielki [1] mijająca wraz z kolejnymi etapami dorastania i rozwoju, w tym przypadku zatrzymała się na etapie prenatalnym: Śpik nigdy do końca nie stał się autonomiczną jednostką, cały czas pozostając zależnym od matki. Determinuje to pewnego rodzaju samotność bohaterów i ich postrzeganie – w świetle tej pozornie intensywnej relacji obydwoje skazani zostają na napiętnowanie i społeczną marginalizację.

Ważną kwestią tej książki pozostaje zatem pytanie o stosunek społeczeństwa do osób odmiennych – nie tylko intelektualnie. Papużanka znakomicie przedstawia zarówno negatywne podejście do samego Śpika, jak też do jego matki, stygmatyzowanej (często w domyśle) jako „matka idioty”. Osadzenie ich historii w bliskim czytelnikowi, łatwym do autoadaptacji środowisku zmusza do zastanowienia oraz weryfikacji swojej postawy wobec inności i osób często niezauważanych lub traktowanych z niejaką wyższością jako „coś” gorszego. Autorka tym samym uczula na wszechobecną przezroczystość drugiego człowieka, który pomimo pewnych pozornych niedoskonałości może okazać się wartościową, i mimo wszelkich przesłanek – autonomiczną – jednostką.

Każdy z nas miał jakiegoś Śpika: czy to w klasie, czy w sąsiedniej klatce; spotkał go na podwórku lub w sklepie. „ON” nie jest wymyślony. Refleksja po lekturze Papużanki nasuwa się zatem oczywista: czy chciałbyś się utożsamić z bohaterem literackim?

…Odpowiedź uzasadnij.

[1] Carl Gustav Jung: „O naturze kobiety”. Wydawnictwo BRAMA, Poznań 1992, s. 36.


Książkę (z autografem Autorki!!) otrzymałam dzięki współpracy z portalem BiblioNETka.pl, i tam też można przeczytać niniejszą recenzję.







Autor: Zośka Papużanka
Tytuł: ON
Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2016
Liczba stron: 288


Ocena recenzenta: 6/6

24 marca

Serbski Franek Dolas


28 czerwca 1914 roku. W Sarajewie wizytowanym przez austriacką parę książęcą reprezentujący antyrządową organizację Czarnej Ręki Gawriło Princip oddaje strzały do samochodu, którym podróżują Franciszek Ferdynand i jego ciężarna małżonka, Zofia. W wyniku udanego – drugiego zresztą w tym dniu – zamachu oboje giną, a Europę na nadchodzące cztery lata ogarnia wojna angażująca 28 państw i pochłaniająca (w wyniku bojowych działań i chorób) 30 milionów ludzkich istnień [1]. 

Tyle historia.

Jak rozpętałem pierwszą wojnę światową – zdaje się opowiadać, na wzór popularnego polskiego filmu z lat 70. debiutancka książka Iana Thorntona. Daleko jej jednak do komedii: historia Johana Thomsa, choć również złożona z zabawnych zwrotów akcji i prowadząca poprzez niemalże całą Europę, jest przede wszystkim realizacją literackiego motywu geniuszu wraz z jego oczywistą bliskością do szaleństwa. Czytelnik towarzyszy bohaterowi przez całe jego, jak się okazuje, pogmatwane życie: od momentu narodzin w bośniackim Argonie w 1894 roku, do śmierci w roku 2003. Poznaje małego, niebywale bystrego chłopca znakomicie grającego w szachy (znamienna jest ich analogia do wszelkich wojennych działań), z wybitnymi uzdolnieniami językowymi, umiejętnością zjednywania sobie ludzi i bujną – jeszcze nie szaleńczo – wyobraźnią. Późniejsze jego losy zdają się być konsensusem  wielu różnych wypadków i zdarzeń: od (być może genetycznie warunkującego) obłędu ojca, przez niefortunny wypadek z jeleniem prowadzący do protektoratu bogatego hrabiego Kaunitza, wreszcie – nieszczęsne popołudnie czerwcowej niedzieli, kiedy to dwudziestoletni Johan miał (wówczas jeszcze) przyjemność zasiąść za kierownicą auta wiozącego arcyksięcia Ferdynanda. Śmierć austriackiej pary rzuci cień na całą jego dalszą egzystencję; obarczając się winą za zaistniały zamach ucieka z kraju, a kolejne wydarzenia posiadają znamię efektu „domina” lub „motyla”: zdają się być konsekwencją tego jednego ułamka sekundy, w którym młodziutki, zakochany Thoms zamyślił się o pięknej Lorelei, nieświadomie wystawiając swoich pasażerów na niebezpieczeństwo. Polityczne skutki zamachu w Sarajewie są znane: zaledwie dwa miesiące później wybucha wojna, o której informację Johan przypłaca zapaścią nerwową i długim pobytem w szpitalu: każda z czytanych przez niego gazet histerycznie mu przypomina, że to on jest odpowiedzialny za narastający na kontynencie koszmar. Ucieczka przed strachem i wyrzutami sumienia prowadzi bohatera do Portugalii, późniejsza II wojna światowa (według mniemania Thomsa wynikowa wydarzeń I wojny, a zatem i jego postępku) wypędza go na tułaczkę do Hiszpanii i Anglii. W swoich wojażach od pierwszych dni emigracji Johan jakby za karę traci wszystko, co posiada niematerialnego: przyjaciela, rodziców, wreszcie – ukochaną, do której nigdy nie ma odwagi powrócić.  Zyskuje jednak towarzysza: małego Cycero, chorwackiego chorego chłopca, który swoją obecnością chroni go przed całkowitym zatraceniem w wynikającym z poczucia winy obłędzie, i tym samym samotnością. Przed szaleństwem ratuje Thomsa również literatura: zaczyna swoje przeżycia i spostrzeżenia opisywać w formie powieści wydawanych (obok popularnych wówczas Hemingwaya, Orwella i poetki Dorothy Parker) pod żeńskim pseudonimem  Blanche de la Peña, próbując tym samym zrehabilitować w opinii publicznej jeżeli nie siebie, to bodaj swoje powieściowe alter ego. A to – tak naprawdę – dopiero początek opowieści…

Thornton konstruując narrację „O człowieku, który podpalił wiek dwudziesty…” posługuje się niemal matematyczną dokładnością: jedno zdarzenie (paradoksalnie logicznie) wynika z drugiego; rachunek prawdopodobieństwa chichocze w twarz czytelnikowi, za każdym razem wyciągając z dzbana czarną kulę[2], pieczę nad ciągłością losów Johana dzierżą nierzadko przywoływani w powieści Pitagoras i Fibonacci[3], a wszystkie jego kolejne przedsięwzięcia rozważone są z precyzją szachowego ruchu, nieuchronnie prowadzącego do druzgocącego mata. Postać Thomsa, skrzyżowanie analitycznego geniuszu z obłąkaniem, dość groteskowo obrazuje konsekwentność ludzkich decyzji, które niezależnie od woli człowieka potrafią przejąć kontrolę nad całym jego życiem, do samego końca powracając z nachalną dywagacją „co byłoby, gdyby”. Moralnym przesłaniem językowo znakomitej i wielce erudycyjnej powieści Thorntona niewątpliwie jest nauka, iż nie należy rozpamiętywać minionych zdarzeń, a dać szansę teraźniejszości – bywa ona zaskakująca niczym książkowe wydarzenia.  Rzecz znakomita: brawurowe połączenie psychologicznych rozważań z historycznym tłem obydwu wojen zaowocowało intelektualną, zmuszającą do myślenia czytelniczą ucztą. Dajmy zatem szansę Johanowi Thomsowi opowiedzieć swoje dzieje, i tym samym mu… wybaczmy, bo przede wszystkim tego ten smutny bohater potrzebuje.

[1] Por. Wikipedia, hasło „I wojna światowa”.
[2] Por. David J. Hand: „Zasada nieprawdopodobieństwa. Dlaczego codziennie zdarzają się cuda, zbiegi okoliczności i rzadkie wydarzenia”. Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2015.
[3] Ian Thornton: „O człowieku, który…”, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2015, s. 383.


Recenzja została napisana dla portalu biblioNETka.pl, od którego otrzymałam niniejszą książkę, i można ją przeczytać TUTAJ. 



 Tekst recenzji można spotkać również na stronie książki Thorntona w Wydawnictwie Marginesy.





Autor: Ian Thornton
Tłumacz: Aleksandra Ambros
Wydawnictwo: Marginesy, Warszawa 2015
Liczba stron: 418


08 marca

Feminizm w czarczafie


Bliski Wschód roku 2011. Tunezja tuż po „jaśminowej rewolucji” i obalonych rządach prezydenta Zajna Ben Alego. Libia po śmierci Mu’ammara al-Kadafiego. Egipt pod rządami Mubaraka, Liban – Hezbollahu. Zamieszki na granicy z Syrią, demonstracje na Kairskim Tahrirze. Tłem dla powieści Ece Temelkuran, tureckiej dziennikarki i publicystki jest „arabska wiosna”: wraz z działaniami wojennymi, wyrachowaną grą państw Zachodu [1] i przemianami społecznymi wpływającymi na osoby cywilne, ze szczególnym wskazaniem na oczekujące radykalnych zmian kobiety, uciskane zarówno przez dominującą w tamtejszym regionie religię islamską, jak i patriarchalną obyczajowość.  

„Taniec w rytmie rewolucji”[2] to historia szaleńczej podróży przez większość krajów objętych zamieszkami: trzy kobiety, przypadkowo poznające się w tuniskim hotelu wyruszają w nieznane pod wpływem niebywale charyzmatycznej, tajemniczej, podstarzałej kurtyzany – Madame Lilli. Cel ich podróży początkowo pozostaje niewyjaśniony; z czasem jednak przewodniczka uchyla rąbka intrygi, u podstaw której leży zawiedziona miłość i chęć zemsty na dawnym kochanku. Amira – tunezyjska tancerka, odrzucona przez rodzinę ze względu na kulturową ortodoksyjność, skrywająca niezwykłe uczucie do mężczyzny, który z jej powodu dokonuje religijnej przemiany; Maryam – krótkowłosa uniwersytecka historyczka z Kairu, specjalizująca się w miejscowych maternistycznych mitach, wypierająca na wszelkie sposoby swoją kobiecość; wreszcie – bezimienna opozycyjna dziennikarka z Turcji, powieściowe alter ego autorki: w odruchu niezidentyfikowanego, pierwotnego instynktu żeńskiej solidarności porzucają wszystkie swoje dotychczasowe sprawy, aby podjąć wyzwanie prowadzące ostatecznie do odkrycia… prawdy o samych sobie.

Książka Temelkuran dotyka niezwykle aktualnej kwestii: statusu kobiet na Bliskim Wschodzie, zarówno w kontekście przedrewolucyjnym, jak i po rzekomej „odwilży”, która w rzeczywistości nie przyniosła spodziewanej wolności, wyzwolenia się z religijnego radykalizmu szariatu i autodecydentalnych możliwości [3]. I bohaterki, i drugoplanowe kobiece postaci reprezentują w tym świetle różnie intensyfikowane postawy feministyczne: od nieświadomego pragnienia zmian w codzienności, po anarchofeministyczną potrzebę zaangażowanej walki, zarówno z mężczyznami, jak i panującym systemem. Zdają sobie jednak sprawę ze swojej przegranej pozycji, warunkowanej nieubłaganymi konwenansami: „Ściszałyśmy nasz śmiech, by nikt nas nie usłyszał, a on stawał się coraz bardziej szalony. Właśnie usłyszałyśmy czyjś krzyk w drzwiach. Jak wszyscy mieszkańcy Bliskiego Wschodu, święcie przekonani, że za każdą chwilę szczęścia czeka ich kara wcale się nie zdziwiłyśmy i natychmiast poczułyśmy się winne” [4] – pisze w zbiorowym imieniu autorka. Jej rola staje się w tym przypadku znamienna: to właśnie ona staje się nośnikiem głosu milionów zawiniętych w czadory i burki kobiet, które dotychczas tego głosu nie miały (i, mimo przemian, nie mają nadal). Temelkuran stwierdza nawet, że „My możemy mieć cos do powiedzenia tylko wtedy, gdy same spisujemy swoje opowieści” [5]. Dobitnie podkreśla to pozornie autonomiczną wspólnotowość mieszkanek krajów Wschodu: w zdominowanym przez mężczyzn świecie zdane są same na siebie, na swoje siostrzane, ciche wsparcie. W oczach Arabskich mężczyzn kobieta jest niczym; tylko osoba o podobnym statusie społecznym – inna kobieta – może ją zrozumieć. Stąd też w powieści Temelkuran bohaterki, których życiowym powołaniem jest konsekwentna praca na rzecz „sióstr”, i przekonanie tych,  „(…) które cały czas czują się bezwartościowe, że mają wartość” [6]. W opisach tej skomplikowanej rzeczywistości znakomicie sprawdza się dziennikarskie pióro autorki: „Taniec w rytmie rewolucji” to słaba powieść (zwłaszcza ze względu na przydługie i nużące interpretacje mitologicznych inskrypcji królowej-bogini Dydony oraz nieco infantylne listy kochanka Amiry), ale znakomity reportaż o życiu muzułmańskich kobiet na terenach ogarniętych bratobójczą wojną.

Okładkowa zapowiedź głosi, że powieść Ece Temelkuran to „Bliskowschodnia, egzotyczna wersja Thelmy i Louise”. Otóż nie – ta książka to najnowszy, furiacki „Mad Max” (z jego feministyczną perspektywą w pełni), prowadzący bohaterki poprzez ogarniętą wojną pustynię ku wolności. I podobnie jak ten (sześciooskarowy zresztą!) film zawierający wiele znakomitej scenografii i make-up’u – „Taniec w rytmie rewolucji” posiada niezbyt górnolotną fabułę, nie ujmującą przy tym niczego z jego brawurowego i prowokacyjnego spojrzenia na los bliskowschodnich kobiet. To mimo wszystkich minusów bardzo ważna pozycja wydawnicza, zwracająca uwagę na jeden z najbardziej aktualnych problemów świata. Należy koniecznie przeczytać.


[1] Por. Ece Temelkuran: „Taniec w rytmie rewolucji”. Wydawnictwo PWN, Warszawa 2015, s. 234
[2] Amira, jedna z bohaterek mówi w książce (nieświadomie nawiązując do anarchofeministki Emmy Goldman): „Po co mi rewolucja, skoro nie mogę tańczyć!”. Cytat j.w., s. 42; por. również Emma Goldman: „Anarchizm i inne eseje”, Wydawnictwo Oficyna Bractwo „Trojka”, Poznań 2015.
[3] Patrz: Aneta Wawrzyńczak: „Ciemna strona Arabskiej wiosny – jak rewolucja zawiodła kobiety”. Wirtualna Polska, dostęp z 27. 02. 2016.
[4] Ece Temelkuran: „Taniec w rytmie rewolucji”. Wydawnictwo PWN, Warszawa 2015, s. 186.
[5] Tamże, s. 266
[6] Tamże, s. 430
 


Autor: Ece Temelkuran
Tłumacz: Piotr Kawulok
Wydawnictwo: PWN, Warszawa 2015
Liczba stron: 552
Książkę do recenzji otrzymałam od portalu biblioNETka.pl, i dla niego został napisany powyższy tekst. Można go przeczytać TUTAJ.